Gastarbeid en Kapitaal – SP brochure 1983

GASTARBEID EN KAPITAAL

De progressieve rol van de gastarbeiders in de 19e eeuw

Bijna gedurende de hele 19e eeuw werkt men in Nederland aan het aanleggen van waterwegen, het droogmaken van plassen en het aanleggen van “aardbanen” ten behoeve van straatwegen. De slecht ontwikkelde gebieden in Nederland werden zodoende toegankelijk gemaakt voor de industrie, maar in eerste instantie voor de veenderijen, die direkt na de Franse periode (1795-1813) ontstonden. In die zin, dat men overal in Nederland turf als brandstof ging gebruiken. Het is opvallend maar toch voor de hand liggend, dat bij die werkzaamheden veelvuldig gebruik werd gemaakt van buitenlandse, hoofdzakelijk Duitse, arbeiders.

Verpauperde Nederlanders

Uit de voorgaande gegevens heeft men al kunnen ontdekken, dat het met de Nederlandse mensen, die in feite deze arbeid zouden moeten verrichten, zeer droevig was gesteld. Lichamelijk en geestelijk waren zij zo in verval, dat het onmogelijk was het lichamelijk zware werk tot een bevredigend eind te brengen. De pas op gang gekomen mechanisatie vereiste enige techniese kennis, die bij de bezitsloze arme paupers hoegenaamd afwezig was. Voor de Nederlandse ondernemers, die zich in een onderlinge konkurrentiestrijd gretig op het werk dat in ruime mate voorhanden was stortten, was het logies dat zij de blik lieten vallen op de buitenlandse werkkrachten.
In het buitenland (voornamelijk Duitsland) was de techniek en de lichamelijke gezondheid meer ontwikkeld dan in Nederland. De vroegkapitalisten in Duitsland hadden geen andere middelen gehad om winst te maken dan de arbeid van de autochtone bevolking. Later werd dit aangevuld met de ontwikkeling van de techniek. Zij hadden hun arbeiders in ieder geval een minimum aan onderwijs moeten geven om zo efficiënt mogelijk gebruik te maken van de toendertijd moderne machines.

Het kapitaal in opkomst

Door de ligging van Nederland, waardoor handel en scheepvaart zich al vroeg konden ontwikkelen, en door de enorme rijkdommen die men uit de koloniën roofde, hadden de ondernemers enorme rijkdommen vergaard, vooral in de 17e en 18e eeuw. Aan het begin van de 19e eeuw ontving men aan interest (rente) uit het buitenland zo’n 60 miljoen gulden per jaar. In 1780 was er in het buitenland voor 1500 miljoen gulden geïnvesteerd. En dat voor een land met ongeveer 2 miljoen inwoners.
Het was voor de renteniers winstgevender om hun geld in het buitenland te investeren dan de Nederlandse infrastruktuur en industrie te ontwikkelen. Pas toen in de Franse tijd (1795-1813) verschillende landen met schuld aan Nederland overgingen tot het stopzetten van rentebetalingen en er tot aflossing werd overgegaan, begon men te denken aan de ontwikkeling van hun eigen geboortegrond, Nederland dus!
Het ligt voor de hand dat de arbeidskrachten die men nodig had, niet meer te vinden waren in de inmiddels totaal verpauperde Nederlandse bevolking. Hoe verpauperd ze was valt onder andere op te maken uit de beoordeling van een Engels regeringsrapport uit de 19e eeuw, waarin Nederlanders genoemd worden: “Groote geneverdrinkers, slecht gevoed, zwak van gestel, totaal onkundig en verwonderlijk onhandig in het behandelen van alle gereedschap, waarmee zij van der jeugd af aan niet gewend waren”.
Zoals reeds hiervoor vermeld gebruikte het kapitaal voor de ontwikkeling van de infrastruktuur en industrie vele buitenlandse arbeiders, zoals Duitsers, Engelsen en na 1830 (de afscheiding van België) ook Belgen of in België woonachtige buitenlanders.

Gastarbeiders als leermeester in de strijd

De vroege textielindustrie, in vele gevallen nog huisindustrie, was vóór 1830 voor een zeer groot gedeelte gevestigd in Zuid-Nederland, dus wat nu België heet. Omdat bijna alle handelskontakten over Noord-Nederland (Holland) liepen was het gevolg van de afscheiding van België dat zij wel een industrie bezaten maar hoegenaamd geen afzetmogelijkheden. De ondernemers – die ook toen al geen vaderland kenden – kwamen bijna onmiddellijk naar Nederland en brachten arbeiders en de kennis van die arbeiders mee naar Nederland.
De rol van deze buitenlandse arbeiders voor de industrie is in veel opzichten zeer positief geweest. Maar ook in sociaal-kultureel opzicht hebben zij hun steentje bijgedragen. Uit alle geschriften en rapporten blijkt dat zij dikwijls een voorbeeld zijn geweest voor de afgestompte en verpauperde Nederlanders. Bij de strijd die de arbeidersklasse moest voeren voor een menswaardiger bestaan hebben zij in meer dan één opzicht een belangrijke rol gespeeld. Uit gegevens, die ontleend zijn aan de archieven van de staatssekretarie (na 1841 kabinet des konings geheten), kunnen wij uit onverdachte en onverwachte bron gegevens halen die die vooruitstrevende rol bevestigen. Het leger moest aan de staatssekretarie (later K.D.S.) rapporteren over arbeidskonflikten, waarbij het in aktie gekomen was.

Enkele arbeidskonflikten

Reeds in 1819 maakten 14- à 1500 mannen, voornamelijk vreemdelingen “moeilijkheden” in de omgeving van Finsterwolde, aldus het rapport. Hetgeen betekent, dat er gestaakt werd door de arbeiders die aan de bedijking van de Finsterwoldepolder werkten. Men stuurde er onmiddellijk militairen op af (“2 officieren en 48 minderen”) en volgens het rapport was het resultaat dat “de werkwilligen niet meer gestoord werden, de kwaadwilligen tot hun plichten terugkeerden en de aanstekers gearresteerd werden”.
Alvorens meer van zulke incidenten te noemen, is het belangrijk te weten dat, volgens artikel 414, 415, 416 van de code penal (strafrecht) het “Arbeiders verboden was er in vereeniging naar te streven de arbeid te doen staken, te beletten of duurder te maken”. Poging of begin van uitvoering werd met maximaal 3 maanden gestraft. Wat “de aanleggers” betreft, met hoogstens 5 jaar. Eveneens hadden in die periode (1813-1872) rechtskracht de bepalingen uit de code rural, die koalities van landbouwers en veldarbeiders verbood. Om in hedendaags en niet juridies Nederlands te spreken: Als men met elkaar besprak of er eventueel een aktie moest worden gevoerd voor loonsverhoging was men al strafbaar. Als men pogingen ondernam om te gaan staken kreeg men 5 jaar.

Enkele incidenten

• In juni 1827 zijn er weer arbeidskonflikten aan de Zeedijk in Worcum te Friesland en in Meppel aan de aardbaan van Meppel naar Steenwijk. In beide gevallen zijn er weer vele vreemdelingen bij betrokken en wordt de “orde en rust” weer hersteld door legereenheden.
• Ontevredenheid over lonen veroorzaakte in 1828 bij de werkzaamheden aan de Zuidplas in Schieland, ongeregeldheden waaraan weer militairen te pas kwamen. Daar werkten ook weer 500 à 600 vreemdelingen.
• In 1831 kwamen te Echten 900 buitenlandse werkkrachten aan, om in de veenderijen te werken. Zij konden het met de “veenbazen” niet eens worden over het dagloon, gingen niet aan het werk en liepen dagelijks in “troepen” van 2-, 3- à 400 man door het land. De gouverneur van Friesland verzocht om militaire hulp en op 3 mei 1831 ging een detachement van 3 officieren en minderen van het derde bataljon van de 1e afdeling Friese mobiele schutterij naar de Lemmer. Bovendien kwamen er nog 1 officier en 25 “curassiers” van de afdeling Curassiers nr. 1 uit Arnhem naar Lemmer gemarcheerd. Op 9 mei 1831 “waren vele vreemdelingen uit Lemmer vertrokken en de achtergeblevenen aan het werk gegaan,” aldus het rapport, dat bovendien vermeldt dat er jaarlijks vele buitenlanders in de veenderijen kwamen werken.
• In 1836 zijn er weer “moeilijkheden” onder de vreemde veenarbeiders die looneisen stellen. Hoewel de gouverneur van Overijssel verzoekt om troepen te sturen, wordt dat verzoek niet ingewilligd. Waarom vermeldt het rapport niet.
• In 1840 waren er weer “moeilijkheden” in de Zuidplaspolder in de omgeving van Rotterdam. Er werden weer militairen gestuurd. Drie dagen werd er gestaakt en twee “belhamels” gearresteerd. Omdat vele vreemde werklieden te Zevenhuizen aan het werk waren, bleef een gedeelte van de militairen achter.
• Omstreeks 6 maart 1844 begon het werk der nieuwe bedijking van de waard- en groetpolder tussen Kolhorn en Aartswoud, ten zuidwesten van Wieringen. Op 7 maart ontstonden er ongeregeldheden naar aanleiding van een konflikt met de bazen over de daglonen. Er werkten ongeveer 14- à 1500 mannen uit België, Duitsland en Nederland. Ook nu werden militairen te hulp geroepen. Het konflikt werd echter geregeld nadat de direktie van het werk de onderaannemer in het ongelijk had gesteld.
• Ter Wispel 1856. Omdat de veenbazen de lonen verlaagd hadden was er in 1856 onrust bij de werklieden in de veenderijen onder Ter Wispel. Er is sprake van samenscholingen van 100 à 140 mannen, waarvan de helft uit vreemdelingen bestond. Toen op 2 mei 1856 een detachement dragonders verscheen, hielden de relletjes op. De dragonders bleven er nog geruime tijd.
Het valt dus op dat bij arbeidskonflikten vele malen buitenlanders betrokken waren. Uit andere gegevens van de “Central-Ausschuss für die innere Mission” (CA), die men gevonden heeft in het archief van de Evangeliese kerk in Duitsland, stammende uit de hiervoor behandelde periode, wordt ook bevestigd dat de “Hollandgänger” die gastarbeid in Holland verrichten, dikwijls in progressieve zin betrokken zijn bij arbeidskonflikten, welke meestal betrekking hebben op verbeteringen van de lonen. Zij eisen dat er arbeidskontrakten worden afgesloten, waarin niet alleen de hoogte van het loon, maar ook de huisvesting, ziekengeld en mediese verzorging worden opgenomen. Vermeldenswaard is bovendien, dat er door de Nederlanders met hun buitenlandse kollega’s afspraken werden gemaakt, wat betreft het organiseren van akties.
De organisatie van die akties was zonder twijfel in handen van de buitenlanders. Wij kunnen dat ontlenen aan de uitspraak van het rapport van dominee Meyeringh die regelmatig de “Hollandgänger” bezocht. In dat rapport zegt hij onder andere:
“De `binnenlanders’ (Nederlanders) zeiden tegen mij dat ze volledig afhankelijk zijn van hun bazen. `Als jullie `bovenlanders’ (Duitsers) niet hier naar toekwamen om tegen de loonwillekeur van onze veenbezitters aktie te voeren, dan zouden wij er nog slechter aan toe zijn en zouden wij ons met de armzaligste lonen tevreden moeten stellen’.”
En verder zegt Meyeringh dat er reeds in de jaren ’30 veel stakingen zijn geweest en dat “Hollandgänger” werden opgestookt (echte dominees-taal) door de Hollandse arbeiders, die daardoor een hoger loon voor zichzelf hoopten te bereiken.
Ongetwijfeld zijn er nog veel meer arbeidskonflikten geweest die door de politie, of op andere wijze, afgehandeld werden. Zoals wij reeds eerder hebben vermeld kwamen bij ons onderzoek alleen de konflikten aan het licht, waarbij de hulp van militairen werd ingeroepen. De Duitse bronnen bevestigen dit slechts.

Buitenlandse arbeiders aan de wieg van de socialistiese arbeidersbeweging

Maar ook van andere bronnen, te weten de studie van Hans Stein – een in 1937 aan Hitler ontkomen Duitse immigrant – blijkt de progressieve rol van buitenlandse immigranten. Hij weet te melden dat in het najaar van 1846, Johan Balthasar Dohl vanuit Londen naar Amsterdam komt en de aanzet geeft tot het oprichten van de “Vereeniging tot zedelijke beschaving der arbeidende klasse”. Deze “vereeniging” bleek in kontakt te staan met Marx en Engels.
De “vereeniging”, die vanaf 1847 onder leiding staat van de houtkoper Christian Gödecke, is gekant tegen drankmisbruik, sticht een avondschool voor arbeiderskinderen en geeft een van de eerste opstandige brochures over arbeidersellende uit. De “vereeniging” ontwikkelde zich tot een openlijke propaganda-organisatie die in 1848 de eerste 100 exemplaren van het “Kommunisties Manifest” in Amsterdam verspreidt. Maar ook organiseert zij op 24 maart 1848 een massa-betoging tegen de werkloosheid, en kollekteerde zij na afloop onder de arbeiders om de proceskosten van gearresteerde kameraden te betalen.
Deze eerste massa-betoging van kleermakers, schoenmakers, meubelmakers en kantoorbediendes tegen armoe en ellende, mondde uit in de arrestatie van C. Gödecke, Karl Hanke, Gottlieb Martin, tegen wie aanvankelijk de doodstraf werd geëist, maar die later werden vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs.
Wij kunnen het politieke karakter en de werkelijke funktie van deze kulturele vereniging niet los zien van het latere ontstaan van de socialistiese arbeidersbeweging.

Duitse dienstmeisjes

Aan het eind van de 19e eeuw schijnt Nederland, technies gezien, min of meer op eigen poten te staan. De arbeidersbeweging wordt dan ook door hoofdzakelijk Nederlanders geleid en als beweging hebben zij kontakt met zusterorganisaties in het buitenland.
Zoals reeds is vermeld, komen er nog wel wat buitenlandse mijnwerkers in Limburg werken, maar het bedrijfsleven kan over ’t algemeen volstaan met de zich snel ontwikkelende binnenlandse arbeiders. Toch komt er na de Eerste Wereldoorlog een golf van Duitse jonge vrouwen in Nederland werken als dienstmeisje. Het zijn de naoorlogse krisisjaren in Duitsland en er is een geldontwaarding die zijns gelijke niet kent. Rijken zijn soms in korte tijd straatarm en bijna niemand in Duitsland kan het zich nog permitteren er een dienstmeisje op na te houden. Waarschijnlijk moet men in dat licht de komst van die jonge vrouwen naar Nederland zien. Ze worden veelal ingewisseld voor de Nederlandse dienstmeisjes omdat ze “voor dag en nacht” worden aangenomen en bovendien met minder loon genoegen nemen. Ze worden gebruikt als goedkope werkkrachten. Hun techniese kwaliteiten waren dus niet beter maar ze waren wel goedkoper. Dit dus in tegenstelling tot de 19e-eeuwse gastarbeiders, die hier kwamen werken. Dit probleem voor het Nederlandse huishoudelijk personeel is toch binnen betrekkelijk korte tijd opgelost, omdat erg veel van die Duitse vrouwen trouwen met Nederlanders; ook al vanwege het feit dat de huwbare Duitse mannen in de Eerste Wereldoorlog sterk waren uitgedund. Maar na 1933 gingen er, na een oproep van Hitler om in de Duitse munitiefabrieken te gaan werken, nogal wat terug. Achteraf is gebleken dat er onder de dienstmeisjes die nà 1933 hier komen, meisjes zaten die speciaal door de Duitse geheime politie waren opgeleid als spion. De bedoeling was dat zij vooral in die kringen kwamen te werken waar “interessante” informatie te halen was.

vorige | inhoudsopgave | volgende

  1. Laurens van Voorst

    Als je toch oude folders van de SP publiceert, zoek in de dozen op zolder eens naar het pamflet uit de jaren 70 waarin homoseksualiteit een ‘bourgeoisie-ziekte’ wordt genoemd. Moet te vinden zijn. Ergens.

  2. En de SP is daar ook nog steeds trots op Laurens?

  3. AZ

    De SP. . . . Een stelletje laffe, profiterende Nederlandverraders ! Is maar één oplossing voor: een lange muur ….

  4. Amy

    Theun de Vries slaat de spijker op z’n kop wat islam betreft.

  5. Jeroen

    Inhoudelijk klopt het maar politiek correct is het niet, dus is het makkelijk ego-strelen en pochen om het daarop af te schieten. Laat eerst maar eens zien dat het niet waar is voordat je je verontwaardiging over ‘de vorm’ ervan spuit.

  6. Nationalisme hoort bij het stalinisme. Stalin vertrouwde op Russisch chauvinisme en Mao trachtte China weer groot en sterk te maken. De SP komt uit een traditie waar eigen land en volk, hoger in het vaandel staan dan de wereldwijde arbeidersklasse. Aan klassenbewustzijn doen ze bij de ”Sociaaldemocratische” Partij toch niet!

  7. In de jaren 80 was ik ook lid van de SP, nu ben ik een gure rechts-extremist.

  8. Frank

    Wat Theo zegt. Mijn generatie werd niet milder met veertig. Integendeel..

  9. Er was lang een groot stuk te lezen op het internet van rond de tijd tussen ’50 en ’60 waarin boek verwijzingen en brieven aan de toenmalige regeringen, waarin uit de doeken werd gedaan (door hoogleraren en anderen) waarom er absoluut geen Noord Afrikaanse en Zuid Aziatische gastarbeiders naar hier en de rest van Europa gehaald moesten worden, o/a de Franse ervaringen ermee. Deze gastarbeider raakte je nooit meer kwijt want teruggaan zou nooit gebeuren, ook zou het aantal na vijf jaar door gezinshereniging minimaal vervijfvoudigen, en dit elk jaar weer.
    Er waren voldoende werkloze Nederlanders om deze gastarbeiders plekken in te vullen.
    Helaas hoe ik ook zoek er is niets meer over te vinden, ook niet één van de boeken, onderzoeken of namen van diegene die de waarschuwing hebben gegeven.

  10. Henk Koelewijn

    Wie heeft deze Brochure voor mij Gastarbeid en Kapitaal uit 1983.
    Of andere Brochures uit die tijd.

  11. Jaap

    Bedankt gaat een nieuwe wereld open. Waarschijnlijk wint de SP mij terug.

  12. Jaap

    Mooi die oude artikelen. Ben heel lang lid geweest van SP. Vorig jaar overgestapt naar fvd/pvv omdat ik Roemer te licht vond. Als hij zijn best doet wint ie mij terug.

  13. Wil

    Vroeger ook lid geweest van de SP, maar op een gegeven moment afgehaakt vanwege het geheul met buitenlanders.

  14. Ancarlo100

    SP is verworden tot een hypocriete bende en dat, terwijl zij in die tijd een juiste visie hadden want, laten wij wel zijn, alles waar zij voor waarschuwden is ook daadwerkelijk uitgekomen. Iemand had het over politiek correct: Politieke correctheid is niets anders dan pure hypocrisie en achterbaksheid. Niet zeggen wat je denkt en voelt uit angst voor represailles is zo socialistisch of dictatoriaal als de pest. Heeft niets, maar dan ook niets te maken met een democratie, in tegendeel zelfs! Dus, ik ben alles behalve politiek correct, ik ben een echte democraat!

  15. Meine

    Al in 1816 is dit beschreven door een landgenoot, er is niets veranderd…..

    KORTE BESCHRIJVING DER STATEN VAN BARBARLTË MAROKKO, ALGIERS, TUNIS, TUIPOLI EN FEZZAN

    Er wordt inderdaad niet veel bijzondere studie vereischt , om het karakter der Mooren te leeren kennen; men kan hen met korte woorden aldus beschrijven : zij zijn trotsch, onwetend, listig, vol bedrog, gierig en ondankbaar. In al hunne handelwijzen , het zij staatkundige of commercieële , trachten zij anderen te bedriegen. Te vergeefs behandelen hen de Europeanen met vriendelijkheid en naauwgezetheid; zij achten geene van beiden.

    https://www.archive.org/stream/kortebeschrijvin00pijl/kortebeschrijvin00pijl_djvu.txt

Reageer!

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.